รูปแบบเรือนชาวเขา

          

          เรือนชาวเขาเผ่าต่างๆ สามารถเห็นได้ว่า รูปแบบ ลักษณะการก่อสร้าง พื้นที่ใช้สอย และองค์ประกอบต่างๆมีส่วนที่คล้ายและแตกต่างหลายส่วน สามารถสรุปได้ดังนี้

·       รูปแบบบ้าน

รูปแบบบ้านแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ 1 กลุ่มย่อย คือ

  1. แบบสร้างติดพื้นดิน ได้แก่ บ้านของเผ่าม้ง เย้า และลีซู ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีวัฒนธรรมใกล้ชิดจีน และสร้างบ้านแบบชาวจีน บ้านแบบนี้จะสร้างติดพื้นดินที่ต้องปรับระดับจนเรียบ บดอัดแน่น ด้านหลังติดเขา ซึ่งต้องทำรางดักน้ำไม่ให้น้ำจากเขาไหลเข้าบ้าน ด้านหน้าติดทางสัญจร หรือหุบเขา ไม่มีพื้นบ้าน ใช้ตั่งหรือแคร่สำหรับนั่ง นอน ไม่มีชานบ้าน แต่มีพื้นที่ใต้ชายคาด้านหน้าสำหรับใช้งานอเนกประสงค์ ทางเข้ากลางบ้าน สำหรับรูปทรงหลังคา เย้าและลีซอใช้หลังคาทรงจั่ว ม้งใช้จั่วผสมหรือปั้นหยาเปิดจั่ว

        รูปแบบที่ 1 แบบโรงติดดิน

 

  1. แบบสร้างยกพื้น ได้แก่ บ้านเผ่า มูเซอ อีก้อ ซึ่งเป็นกลุ่มธิเบต-พม่า บ้านแบบนี้จะสร้างยกพื้น นั่งนอนกับพื้นบ้านหรือใช้ม้านั่งตัวเล็กๆ มีชานสำหรับใช้งาน 2 ชาน คือชานในร่มและชานกลางแจ้ง หลังคาทรงจั่วผสม หรือปั้นหยาเปิดจั่ว

           รูปแบบที่ 2 แบบยกพื้น

 

  1. แบบผสม บางส่วนของละหู่และลีซอ มีการสร้างบ้านแบบติดดินและยกพื้น หรือทั้ง 2 อย่างในหลังเดียวกัน

      รูปแบบที่ 3 แบบผสม

 

·       พื้นที่ใช้สอย

1.    มีการแบ่งแยกพื้นที่ของชายหญิงชัดเจน พื้นที่ของชายอยู่ด้านหน้า พื้นที่ผู้หญิงถือเป็นเขตเฉพาะสำหรับคนในบ้านเท่านั้น บ้านที่มีลูกสาวก็จะกั้นห้องลูกสาวในส่วนผู้หญิงแยกอีก

2.    ทั้ง 5 เผ่ายังคงสร้างเตาไฟไว้เป็นศูนย์กลางของชีวิตในบ้าน เตาไฟจะอยู่ในบริเวณที่ใช้งานอเนกประสงค์ ตั้งแต่นอน ทานอาหาร พักผ่อน พูดคุย และทำกิจกรรมทุกอย่าง เตาไฟทำหน้าที่ทั้งให้อาหาร เครื่องดื่มและความอบอุ่น เหนือเตาไฟจะมีชั้นวางของเพื่อให้ควันและความร้อนช่วยไล่แมลงกินไม้และเก็บอาหารเพื่อให้ความร้อนช่วยถนอมอาหาร และเตาไฟจะมีหลายเตาตามพื้นที่ชายหญิงที่แยกกัน เตาผู้ชายสำหรับต้มน้ำชา เตาผู้หญิงสำหรับทำอาหาร และมีเตาสำหรับสัตว์ ต่างหากสำหรับบางบ้าน

3.    ทั้ง 5 เผ่า ไม่พบการสร้างห้องน้ำห้องส้วมไว้ในบ้าน หรือในบริเวณบ้าน

4.    บ้านส่วนมากจะมีครกตำข้าวซึ่งเป็นครกกระเดื่อง โดยบ้านแบบยกพื้นจะมีครกไว้ใต้ถุนหรือใต้ชายคา ส่วนบ้านแบบติดพื้นมักสร้างครกไว้ในบ้าน

5.    ยุ้งข้าวจะเป็นแบบยกพื้นทั้งหมด เพราะการป้องกันสัตว์ทำได้ง่ายกว่า

·       วัสดุและเทคนิคการก่อสร้าง

1.   โครงสร้างของบ้านทั้ง 5 เผ่าใช้ไม้จริงกับโครงสร้างหลักของบ้าน เช่น คาน เสา และใช้ไม้ไผ่กับโครงสร้างรอง เช่น ตง โครงหลังคา เคร่าฝา และส่วนประกอบอื่นๆ เช่น ประตู ชั้นวางของ

2.   ผนังบ้านส่วนมากที่พบเป็นฝาฟากไม้ไผ่ ตีตั้ง ตีนอน หรือฟากขัด ฝาไม้กระดานพบบ้างบางส่วน และผนังดินก่อพบบ้างในบ้านแบบสร้างติดพื้น เช่น ลีซอ ไม่พบการเจาะช่องหน้าต่าง แต่ใช้การระบายอากาศบริเวณหน้าจั่วเหนือผนังของบ้านแทน

3.   โครงหลังคาเป็นไม้ไผ่เป็นส่วนใหญ่ มีไม้จริงบางส่วน การเข้าไม้มีทั้งการมัดและการเข้าสลัก ไม่พบการทำฝ้าเพดาน แต่เป็นการทำชั้นสำหรับวางของใต้หลังคา

4.   วัสดุมุงหลังคาเป็นหญ้าคาทั้ง 5 เผ่า แต่เทคนิคการมุงมี 2 แบบคือ

-         มัดคาเป็นตับแล้วจึงนำขึ้นมุงโดยมัดตับคากับระแนง พบในบ้านของเผ่าม้ง เย้า และอีก้อ มุงแบบนี้ สามารถเตรียมตับคาไว้ก่อนในเวลาที่ว่างจากการทำงาน เก็บไว้เรื่อยๆ เมื่อถึงเวลาต้องเปลี่ยนวัสดุมุง ก็สามารถใช้ได้ทันที่ ซึ่งโดยทั่วไป ผู้หญิงจะเป็นฝ่ายมัดตับคา ส่วนผู้ชายจะมีหน้าที่ตัดไม้

-         ใช้คาเป็นฟ่อนมัดกับระแนงโดยตรง พบในบ้านของเผ่ามูเซอและลีซอ

5.   พื้น มี 2 แบบตามรูปแบบบ้าน คือ

-         บ้านแบบสร้างติดพื้นดิน จะใช้พื้นดินที่ปรับเรียบบดอัดแน่นเป็นพื้นบ้าน

-         บ้านแบบยกพื้น ใช้ฟากไม้ไผ่เป็นพื้นบ้าน พบไม้กระดานบ้างบางส่วน แต่น้อย

6.   เตาไฟใช้ไม้ทำกระบะสี่เหลี่ยม ภายในเป็นดินอัดแน่นวางบนพื้น หรือลดระดับจากพื้นบ้าน แล้วก่อไฟบนดิน หรือใช้เตาวางบนดิน

แม่เตาไฟ

           ส่วนเรือนแบบสร้างติดดินใช้พื้นดินเป็นพื้นเรือนจะไม่ทำกระบะไม้ จะตั้งเตาหรือก่อไฟบนพื้นโดยตรง

 

·                  รูปแบบและองค์ประกอบของการสร้างบ้านเรือนของเผ่าต่างๆจะขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมจากถิ่นฐานเดิม และสืบทอดกันมามากกว่าภูมิประเทศ ภูมิอากาศที่เป็นตัวกำหนดรูปแบบ กลุ่มที่มีวัฒนธรรมจีนก็ยังคงสร้างบ้านเรือนแบบจีน แม้ว่าจะมาสร้างในถิ่นฐานใหม่ที่มีภูมิประเทศ ภูมิอากาศที่แตกต่างไป และความสูงจากระดับน้ำทะเลของถิ่นที่อยู่ก็ไม่มีผลต่อรูปแบบเรือนมากนัก สังเกตจากการที่กลุ่มวัฒนธรรมจีน (เผ่าม้ง เย้าและลีซอ) แม้จะตั้งถิ่นฐานในระดับความสูงต่างกัน (ม้งเลือกอยู่ในระดับความสูงประมาณ 1,500 เมตร เย้าอยู่ที่ระดับความสูงประมาณ 1,000 เมตร) และเลือกพื้นที่ตั้งหมู่บ้านต่างกัน (ม้ง เลือกที่ไม่ชันมากนัก ลีซอชอบสร้างหมู่บ้านบนเนินเขาคล้ายป้อมปราการ) แต่ทั้งสามเผ่าก็สร้างเรือนในรูปแบบเดียวกัน คือแบบสร้างติดพื้นดิน และข้อสังเกตอีกประการหนึ่งก็คือ ปัจจุบันทางราชการพยายามแก้ไขการตัดไม้ทำลายป่าจากการทำไร่เลื่อนลอยของชนเผ่าต่างๆ โดยการจัดสรรที่ตั้งถิ่นฐานให้กับชนเผ่าเหล่านี้ได้ตั้งหมู่บ้านเป็นหลักแหล่ง ส่งเสริมการเกษตรแบบอื่นแทนการทำไร่เลื่อนลอย และที่ดอยหัวแม่คำ จังหวัดเชียงราย เผ่าอีก้อและเผ่าลีซอ ได้ถูกจัดสรรให้มาอยู่บริเวณใกล้เคียงกัน ระดับความสูงเดียวกัน แต่ทั้งสองเผ่าก็ยังคงสร้างเรือนตามแบบเดิมของตน คือ อีก้อสร้างเรือนแบบยกพื้น ในขณะที่ลีซอสร้างแบบติดพื้นดิน ไม่ได้ปรับเปลี่ยนรูปแบบไปตามถิ่นฐานที่ตั้งใหม่ แต่วัฒนธรรมผสมผสานเกิดขึ้นเมื่อมีการแต่งงานระหว่างเผ่าลีซูและอีก้อ และการที่ได้เห็นรูปแบบบ้านที่แตกต่างไปของเผ่าข้างเคียงทำให้เกิดเรือนรูปแบบใหม่คือเรือนที่สร้างแบบยกพื้นและติดพื้นดินในหลังเดียวกัน

เตาไฟเป็นศูนย์กลางของชีวิตในบ้าน โดยเฉพาะเตาผู้ชายที่ตั้งกลางบ้านที่เป็นที่ที่ทุกคนใช้พบปะพูดคุย รับรองผู้มาเยือน รับทานอาหาร น้ำชา ผิงไฟอาศัยความอบอุ่น เปรียบได้กับ Living room ของเรือนทั่วไปในปัจจุบัน เตาไฟนอกจากจะให้ประโยชน์ตามที่กล่าวมาแล้วยังให้ประโยชน์ด้านการถนอมรักษาเครื่องใช้ไม้สอยประเภทไม้และอาหาร ตลอดจนโครงหลังคาซึ่งเป็นไม้ไผ่ วัสดุมุงซึ่งเป็นหญ้าได้อาศัยควันไฟในการไล่แมลงกินไม้อีกด้วย